Το βιβλίο και η κοινωνία: μια σχέση που μεγαλώνει μαζί μας

Ένα παιδικό βιβλίο μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, με ένα μάλλον ήσυχο αντικείμενο.

Κάθεται στο ράφι του. Δεν κάνει θόρυβο. Δεν ζητάει κωδικό Wi-Fi, δεν στέλνει ειδοποιήσεις και —ευτυχώς— δεν χρειάζεται φόρτιση.

Κι όμως, μέσα σε λίγες δεκάδες σελίδες μπορεί να συμβαίνουν πράγματα καθόλου ήσυχα.

Ένα παιδί μπορεί να συναντήσει κάποιον εντελώς διαφορετικό από εκείνο. Να θυμώσει με μια αδικία. Να αναρωτηθεί γιατί οι μεγάλοι κάνουν όσα κάνουν. Να φοβηθεί μαζί με έναν ήρωα, να γελάσει με έναν άλλον, να διαφωνήσει με έναν τρίτο και, χωρίς καλά καλά να το καταλάβει, να αρχίσει να κοιτάζει τον κόσμο λίγο διαφορετικά.

Και κάπου εδώ αρχίζει η σχέση του βιβλίου με την κοινωνία.

Τα βιβλία δεν μεγαλώνουν έξω από τον κόσμο

Καμία ιστορία δεν γεννιέται σε κενό αέρος.

Οι ιστορίες κουβαλούν κάτι από την εποχή τους: τις οικογένειες, τις σχέσεις, τις αγωνίες, τις αλλαγές, τις προκαταλήψεις, τις ελπίδες και τα ερωτήματα μιας κοινωνίας.

Ακόμη και μια ιστορία με έναν δράκο που αρνείται πεισματικά να βγάλει φωτιές μπορεί, τελικά, να μιλά για την πίεση να γίνουμε αυτό που περιμένουν οι άλλοι από εμάς.

Και ένα ποντικάκι που δεν τολμά να βγει από τη φωλιά του μπορεί να μας μιλήσει για τον φόβο, το θάρρος ή την ανάγκη να αισθανθούμε ότι κάπου ανήκουμε.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά της παιδικής λογοτεχνίας: μπορεί να πλησιάζει μεγάλα θέματα χωρίς να χρειάζεται να ανεβαίνει σε έδρα και να κάνει διάλεξη.

Γιατί, μεταξύ μας, κανένα παιδί δεν άνοιξε ποτέ ένα βιβλίο λέγοντας:

«Υπέροχα! Ελπίζω σήμερα να μου κάνουν ένα δίωρο μάθημα κοινωνιολογίας».

Άνοιξε όμως ένα βιβλίο για να μάθει τι θα γίνει παρακάτω.

Και αυτή η περιέργεια είναι μια πολύ δυνατή αρχή.

Το βιβλίο ως μικρό παράθυρο προς τους άλλους

Όταν διαβάζουμε μια ιστορία, για λίγο δεχόμαστε να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου.

Αυτός ο «κάποιος» μπορεί να έχει άλλη οικογένεια, άλλες συνήθειες, άλλους φόβους, άλλη καθημερινότητα. Μπορεί ακόμη να είναι αρκούδα, εξωγήινος ή ένα εξαιρετικά αγχωμένο καρότο — η παιδική λογοτεχνία δεν περιορίζεται από τέτοιες λεπτομέρειες.

Η επιστημονική έρευνα έχει εξετάσει κατά πόσο η επαφή με τη μυθοπλασία συνδέεται με πλευρές της κοινωνικής νόησης, όπως η ενσυναίσθηση και η κατανόηση της οπτικής και των νοητικών καταστάσεων των άλλων. Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα, αλλά χρειάζονται προσοχή στην ερμηνεία τους: οι ερευνητικές συνθέσεις καταγράφουν μικρές θετικές επιδράσεις ή συσχετίσεις και όχι κάποιον αυτόματο μηχανισμό που μεταμορφώνει τον αναγνώστη.

Με απλά λόγια, ένα βιβλίο δεν είναι ένα μαγικό «κουμπί ενσυναίσθησης».

Ευτυχώς, γιατί αν υπήρχε, οι γονείς πιθανότατα θα το είχαν ήδη παραγγείλει σε οικογενειακή συσκευασία.

Μπορεί όμως να προσφέρει κάτι πολύτιμο: μια αφορμή για να μπούμε για λίγο στη θέση ενός άλλου, να αναρωτηθούμε γιατί αισθάνεται ή ενεργεί όπως ενεργεί και —ακόμη καλύτερα— να το συζητήσουμε.

Και για ένα παιδί αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.

Γιατί πριν γνωρίσει όλο τον κόσμο, μπορεί να αρχίσει να τον συναντά μέσα στις ιστορίες.

Η σχέση όμως λειτουργεί και ανάποδα

Δεν επηρεάζουν μόνο τα βιβλία την κοινωνία.

Η κοινωνία επηρεάζει και τα βιβλία.

Αν κοιτάξουμε παιδικά βιβλία διαφορετικών εποχών, μπορούμε να παρατηρήσουμε πόσο αλλάζουν οι οικογένειες που παρουσιάζονται, οι κοινωνικοί ρόλοι, ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για τη διαφορετικότητα, το περιβάλλον, την αναπηρία, τα συναισθήματα ή ακόμη και για το τι περιμένουμε από ένα παιδί.

Όσα απασχολούν μια κοινωνία βρίσκουν, αργά ή γρήγορα, τον δρόμο τους προς τις ιστορίες της.

Άλλοτε φανερά και άλλοτε τόσο διακριτικά, ώστε χρειάζεται να περάσουν χρόνια για να τα παρατηρήσουμε.

Το βιβλίο, επομένως, δεν είναι απλώς ένας καθρέφτης της κοινωνίας.

Είναι ένας μάλλον παράξενος καθρέφτης.

Μας δείχνει όπως είμαστε, αλλά μερικές φορές μας ψιθυρίζει και όπως θα μπορούσαμε να είμαστε.

Χρειάζεται λοιπόν κάθε παιδικό βιβλίο να έχει «μήνυμα»;

Εδώ τα πράγματα θέλουν λίγη προσοχή.

Γιατί όταν οι μεγάλοι ενθουσιαζόμαστε με την ιδέα ότι το βιβλίο μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί να κατανοήσει τον κόσμο, υπάρχει πάντα ο πειρασμός να του φορτώσουμε… ολόκληρο τον κόσμο.

Να πρέπει το βιβλίο να διδάξει συνεργασία, αποδοχή, οικολογία, αυτοπεποίθηση, ευγένεια, σωστή διατροφή και —αν περισσεύουν δύο σελίδες— ίσως και πώς τακτοποιούμε το δωμάτιό μας.

Μόνο που τότε υπάρχει κίνδυνος να ξεχάσουμε κάτι βασικό:

Το παιδικό βιβλίο είναι πρώτα απ’ όλα βιβλίο.

Χρειάζεται ιστορία.

Χρειάζεται χαρακτήρες, ρυθμό, έκπληξη, χιούμορ, συγκίνηση.

Χρειάζεται εκείνο το «και μετά τι έγινε;» που κάνει ένα παιδί να γυρίζει τη σελίδα.

Ένα βιβλίο δεν χρειάζεται να εξηγεί διαρκώς στον μικρό αναγνώστη τι πρέπει να σκεφτεί. Μπορεί να του δώσει χώρο να παρατηρήσει, να αισθανθεί, να γελάσει, να απορήσει, ακόμη και να διαφωνήσει.

Δεν χρειάζεται πάντοτε, λοιπόν, να του εξηγήσουμε στο τέλος τι «έπρεπε να μάθει».

Μπορούμε και να το εμπιστευτούμε.

Από την ιστορία στη συζήτηση

Ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της σχέσης βιβλίου και κοινωνίας.

Το βιβλίο μπαίνει σε ένα σπίτι. Ανοίγει λίγο πριν από τον ύπνο. Διαβάζεται σε μια σχολική τάξη. Περνά από το ένα παιδί στο άλλο.

Και κάποια στιγμή γίνεται αφορμή για μια ερώτηση:

«Γιατί δεν τον άφηναν να παίξει μαζί τους;»

«Γιατί φοβόταν να τους το πει;»

«Εσύ τι θα έκανες;»

«Κι εγώ αν ήμουν εκεί;»

Ξαφνικά η ιστορία δεν βρίσκεται πια μόνο πάνω στη σελίδα.

Έχει καθίσει ανάμεσα στο παιδί και στον γονιό, στον εκπαιδευτικό και στην τάξη, ανάμεσα σε δύο φίλους.

Έχει γίνει συζήτηση.

Και η συζήτηση μπορεί να γίνει σκέψη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα βιβλίο θα αλλάξει από μόνο του τον κόσμο. Ούτε χρειάζεται να του αναθέσουμε μια τόσο βαριά αποστολή.

Είναι ήδη αρκετά σημαντικό ότι μπορεί, κάποιες φορές, να αλλάξει τη θέση από την οποία ένα παιδί κοιτάζει τον κόσμο.

Μια σχέση που συνεχίζεται

Τα παιδιά που σήμερα ζητούν «άλλη μία ιστορία και μετά ύπνο» —με το «μετά» να αποτελεί, φυσικά, αντικείμενο σκληρών διαπραγματεύσεων— είναι οι άνθρωποι που αύριο θα δημιουργούν φιλίες, οικογένειες, κοινότητες, σχολεία και κοινωνίες.

Οι ιστορίες που συναντούν δεν θα αποφασίσουν μόνες τους ποιοι άνθρωποι θα γίνουν.

Μπορούν όμως να αποτελέσουν ένα κομμάτι της μεγάλης συνομιλίας μέσα από την οποία γνωρίζουν τον εαυτό τους και τους άλλους.

Γι' αυτό και η σχέση βιβλίου και κοινωνίας δεν είναι μονόδρομος.

Η κοινωνία γεννά ιστορίες.

Οι ιστορίες επιστρέφουν στην κοινωνία.

Και κάπου στη μέση βρίσκεται ένας μικρός αναγνώστης που γυρίζει ακόμη μία σελίδα.

Ίσως, λοιπόν, τα βιβλία να μην είναι και τόσο ήσυχα όσο φαίνονται εκεί πάνω στο ράφι.

Απλώς έχουν μάθει να κάνουν τον θόρυβό τους… ψιθυριστά.

 

• Dodell-Feder, D. & Tamir, D. I. (2018). Fiction Reading Has a Small Positive Impact on Social Cognition: A Meta-Analysis. Journal of Experimental Psychology: General, 147(11), 1713–1727.
  Αυτή είναι πολύ χρήσιμη γιατί πρόκειται για μετα-ανάλυση σχετικά με την ανάγνωση μυθοπλασίας και την κοινωνική νόηση.
• Wimmer, L., Currie, G., Friend, S., Wittwer, J. & Ferguson, H. J. (2024). Cognitive Effects and Correlates of Reading Fiction: Two Pre-Registered Multi-Level Meta-Analyses. Journal of Experimental Psychology: General, 153(6), 1464–1488.
  Είναι νεότερη και επίσης πολύ καλή επιλογή, επειδή εξετάζει συνολικά τα ερευνητικά δεδομένα και βοηθά να αποφύγουμε υπερβολικούς ισχυρισμούς.
• Rezende, J. F. & Shigaeff, N. (2023). The effects of reading and watching fiction on the development of social cognition: a systematic review. Dementia & Neuropsychologia, 17.
  Είναι συστηματική ανασκόπηση και λειτουργεί συμπληρωματικά στις δύο μετα-αναλύσεις.

                         Άγγελος Ραυτόπουλος | Συγγραφέας